Formacja: Metody aktywizujące
Metody aktywizujące
I - METODY INTEGRACYJNE
Metody integracyjne mają ułatwić kontakt między osobami, pomóc. Ich celem jest zintegrowanie, zespolenie grupy, zbudowanie w niej jedności. Metody mają pomóc w przekształceniu luźnego zbioru jednostek we wspólnotę osób, które się znają i choćby w minimalnym stopniu nawiązały więzy. Nawiązanie więzi jest podstawą wspólnej pracy, współdziałania.
Metody integracyjne proponują pewną strukturę nawiązywania kontaktu. Nadają porządek pierwszym trudnym krokom we wzajemnym kontakcie. Są tak zbudowane, aby każdy mógł zaistnieć w grupie, zaznaczyć swoją obecność i był dostrzeżony przez innych. Bardzo wyraźny jest w nich element zabawowy, atmosfera relaksu i rozluźnienia. Niosą radość, zadowolenie ze wspólnego odkrywania i przeżywania pewnych treści, stymulują radosne i twórcze poznanie siebie nawzajem, wzbogacają wzajemne kontakty, pomagają w odkrywaniu radości bycia z sobą i w tworzeniu pogodnej atmosfery.
Nawiązanie kontaktu , budowanie więzi jest niezwykle trudne. Istnieje wiele barier między nami – nie znamy się, różnimy się wiekiem, wykształceniem, pozycja społeczna. Dlatego czasem tak trudno rozpocząć rozmowę, trudno przełamać „pierwsze lody”. Metody integracyjne ułatwiają zmniejszenie obaw i dystansu miedzy wszystkimi członkami grupy, w tym także między prowadzącym a grupą. Umiejętne wykorzystanie metod integracyjnych ma duże znaczenie dla całego procesu pracy z grupa. Stworzenie więzi między prowadzącym i uczestnikami oraz miedzy nimi w grupie ułatwia wspólną pracę i wpływa na jej efekty. Rodzi się bowiem w takiej sytuacji poczucie identyfikacji poszczególnych osób z daną grupą, poczucie odpowiedzialności za podejmowane zadania. Poza tym efekty działań podejmowanych podczas części metod
integracyjnych mogą stanowić dekoracje sali, co sprzyja dobrej atmosferze.
Istotą tych metod jest zachęta, propozycja, pobudzenie zainteresowania, a nie nakaz czy przymus.
Znaczenie metod integracyjnych potwierdzają doświadczenia w różnorodnych grupach – także wiekowych. Nie tylko dzieci czy młodzież, ale także dorośli oraz ludzie starsi chętnie w nich uczestniczą.
Metody integracyjne można podzielić na:
¨ metody na poznanie imion
¨ zabawy integracyjne
¨ zabawy z chustą
¨ tańce integracyjne
METODY NA POZNANIE IMION
Celem tych metod jest stworzenie możliwości zaistnienia w grupie każdemu uczestnikowi i poznawanie imion w atmosferze radości, zabawy. Przy stosowaniu tych metod ważne jest, by grupa nie była zbyt duża. Optymalna ilość uczestników to 15 osób. Wówczas jest szansa, iż zapamiętamy imiona wszystkich . Jeśli grupa jest dużo większa, należy podzielić ją na mniejsze i ustalić w każdej z nich osoby prowadzące metody na poznanie imion (mogą to być np. animatorzy). Najlepiej jest, kiedy uczestnicy zabawy siedzą w kręgu i wszyscy maja ze sobą kontakt wzrokowy.
Imię i nastrój. Każdy z uczestników mówi swoje imię w określony, podany przez prowadzącego sposób, np.: bardzo wesoło, bardzo smutno, nieśmiało, filozoficznie, krzycząc itp.
Zmiana sposobu mówienia następuje oczywiście po wypowiedzeniu się wszystkich uczestników zabawy.
Imię i gest. Każdy z uczestników wypowiada swoje imię, dołączając do tego dowolnie wybrany przez siebie gest. Reszta grupy powtarza to imię i gest. W następnej rundce grupa próbuje sama powtórzyć wszystkie imiona i gesty. „Wywołane” osoby pomagają w razie potrzeby.
Imię do imienia. Każdy z uczestników wymienia swoje imię. Osoba, która otrzyma przedmiot (do tej metody potrzebny jest rekwizyt, np. miś, piłka) wymienia swoje imię oraz imię osoby, do której chce rzucić przedmiot, a następnie rzuca go. W razie pomyłki przedmiot wraca do rzucającego, a grupa pomaga mu wymienić właściwe imię.
Tańce integracyjne. Są to tańce, które cała grupa tańczy razem w kręgu (jeśli grupa jest bardzo duża, to w kilku kręgach), a niekiedy i na siedząco. Tańce te pochodzą z różnych kultur. Ich kroki są zwykle proste. Są wśród nich tańce szybkie, rozluźniające, ale i spokojne, mające charakter modlitewny, medytacyjny, pozwalający na wyciszenie się grupy po intensywnej zabawie. Są również tańce, które podnoszą nastrój i budzą poczucie wspólnoty w grupie. Tańce te mogą pełnić rolę integracyjną i występować w formie przerywników w bloku zajęć lub też stanowić element pewnej całości. Ułatwiają nawiązanie kontaktu w grupie, opartego na zaufaniu i współpracy, dają możliwość poczucia wspólnoty i wyrażenia uczuć.
Ruch towarzyszy człowiekowi od narodzin aż do śmierci. 70% komunikacji interpersonalnej stanowi tzw. Język ciała. Rudolf Laban – twórca nowoczesnej, twórczej i ekspresyjnej gimnastyki – twierdził, że ruch jest wyrazem potrzeby ludzkiej aktywności. Za najważniejsze uznawał on: potrzebę ruchu, potrzebę odprężenia, potrzebę ekspresji i potrzebę tworzenia. Wszystkie te potrzeby człowiek zaspokaja w tańcu.
Taniec pozwala na rozwijanie: świadomości własnego ciała; wzmożenie koordynacji ruchowej; ma wpływ na lateralizację; wzmaga poczucie rytmu; uwrażliwia na muzykę; uświadamia istnienie przestrzeni, w której istniejemy, poruszamy się; uczy dzielenia przestrzeni z innymi ludźmi i nawiązywania z nimi kontaktu.
Tańce integracyjne prowadzone są w różnych środowiskach i różnych grupach wiekowych, praktycznie od dzieci w wieku przedszkolnym po osoby starsze.
Warto wspomnieć, że w tradycji biblijnej taniec był wyrazem radości i modlitwy. Można tu wskazać na dwa przykłady:
· po cudownym przejściu przez Morze „Miriam prorokini, (...) wzięła bębenki w rękę swoją, a wszystkie kobiety szły za nią w pląsach i uderzały w bębenki” (Wj 15,20);
· „Dawid zaś i cały Izrael tańczyli z całej siły przed Bogiem, przy dźwiękach pieśni, cytr, harf, lutni, bębnów, cymbałów i trąb” (1Krn 13,8).
Zabawy integracyjne. Istotą tych zabaw jest współdziałanie wyzwalające wiele pozytywnych emocji – bez elementu konkurencji. To współdziałanie prowadzi do porozumienia i integracji w grupie.
Konstrukcje z gazet. Pierwszym etapem tej metody jest rozłożenie papieru gazetowego i poczynając od jednego rogu skręcanie cieniutkich choć twardych „patyczków” i sklejanie ich taśmą. Z takich „patyczków” można za pomocą taśmy zbudować np. ostrosłupy. Z przygotowanych w ten sposób elementów można budować najróżniejsze konstrukcje – mosty, bramy itp.
Cztery kąty. Wszyscy uczestnicy dzielą się na 4 grupy ustawione w 4 kątach sali. Zadaniem każdej grupy jest wymyślenie wspólnego hasła i gestu jako „wizytówki” całej grupy. Każda grupa prezentuje swoje hasło na forum ogólnym. Po takiej prezentacji na sygnał prowadzącego wszystkie grupy jednocześnie prezentują jedną z czterech „wizytówek”. Zabawa kończy się w momencie, kiedy wszystkie cztery grupy zaprezentują jedną „wizytówkę” – wybiorą równocześnie jeden okrzyk i gest.
Zabawy muzyczne. Cała grupa gestami ilustruje pewne działanie np. pieczenie ciasta czy start samolotu. Gestykulacji towarzyszy muzyka.
Nie dokończone zdania. Istotą tej metody jest zakończenie danego zdania. Przy odpowiednim sformułowaniu tych zdań można uzyskać od uczestników informację o ich oczekiwaniach i nastawieniu względem spotkania. Potrzebne materiały to: szary papier, flamastry. Liczba uczestników jest dowolna, a czas potrzebny na jej przeprowadzenie wynosi około 10 minut.
Na początku prowadzący rozkłada na podłodze w różnych miejscach sali arkusze szarego papieru. Są na nich napisane nie dokończone zdania, np.: Jestem tu chociaż...........; Mam nadzieję, że to spotkanie............. itp. Następnie prosi uczestników, by uzupełnili te zdania.
Cebula. Ta metoda umożliwia przeprowadzenie rozmów w kilku różnych parach. Może ona posłużyć jako zabawa integrująca grupę na początku wspólnej pracy. Nie wymaga żadnych materiałów. Może w niej wziąć udział dowolna parzysta liczba uczestników.
Na początek prowadzący prosi, by uczestnicy utworzyli dwa równoliczne koła – wewnętrzne i zewnętrzne. Koła muszą stanąć twarzą do siebie – tworząc pary. Następnie prowadzący poleca przywitać się z partnerem i przedstawić się. Potem podaje zadanie do wykonania przez uczestników, np.: opowiedzcie sobie nawzajem o waszym najpiękniejszym wydarzeniu w życiu. Po wykonaniu polecenia prowadzący prosi uczestników, by pożegnali się ze sobą, a koło zewnętrzne (lub wewnętrzne) ma przesunąć się np. o trzy osoby zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Powstają w ten sposób nowe pary. Znowu trzeba się przywitać, przedstawić. Prowadzący podaje kolejne polecenie np. każda osoba ma powiedzieć komplement partnerowi. Po chwili prowadzący znów prosi uczestników, by pożegnali się ze sobą, a koło zewnętrzne (lub wewnętrzne) ma przesunąć się np. o pięć osób zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Ten schemat można powtórzyć jeszcze kilkakrotnie. Za każdym razem prowadzący daje uczestnikom inne polecenie. Może to być np. rozmowa o dzisiejszym śniadaniu, rozmowa o ulubionej lekturze dzieciństwa, wspomnienie najciekawszej podróży. Można także włączyć polecenia wymagające od uczestników gestykulacji pantomimicznej.
Jeśli grupa jest duża, może być potrzebne nagłośnienie do przeprowadzenia tej metody.
Nazywam się ................, jestem .................., lubię.............., mam................... .
Istotą tej metody jest głośne kończenie na forum grupy zdań rozpoczynających się od zaproponowanych słów. Metoda ta umożliwia bliższe poznanie uczestników grupy. Do jej przeprowadzenia potrzebne są: cztery kartki z napisami rozpoczynającymi zdanie: np. nazywam się ................., jestem ................, lubię ................., mam ................, Można też zaproponować inne początki zdań np. zdziwił(a)bym się bardzo, gdyby .................
Prowadzący prosi uczestników, by usiedli w kręgu. Rozkłada na środku cztery kartki z początkami zdań i prosi uczestników o to, by kolejno kończyli wszystkie zdania. Liczba uczestników nie powinna przekraczać 15 osób. Jeśli pracujemy z grupą 30 osób, należy podzielić ją na dwie podgrupy. Czas trwania metody nie powinien przekroczyć 10 minut.
Zabawy z chustą. Do tych zabaw potrzebna jest pomoc – kolorowa chusta (zwana także spadochronem) o średnicy 5m (lub w innych wymiarach) z uchwytami na obwodzie. Wokół takiej chusty stoi grupa, trzymając ją za uchwyty. Jest ona dość mocna – można po niej np. chodzić. Jeśli podczas takiego chodzenia osoby trzymające za uchwyty intensywnie poruszają chustą w górę i w dół – stwarza to wrażenie chodzenia po falach.
II - METODY TWÓRCZEGO MYŚLENIA
Opowiadanie na podstawie słów-kluczy
Istotą tej metody jest próba odtworzenia opowiadania na podstawie wybranych fragmentów tekstu – kluczowych słów lub zwrotów. Przy pracy tą metodą potrzebne są kartki z wybranymi z tekstu kluczowymi słowami w ilości równej (lub większej) liczebności grupy. Wybrane słowa lub zwroty powinny mieć istotne znaczenie dla głównego wątku zawartego w tekście, bowiem na tej osnowie uczestnicy będą budować własną opowieść. Tą metodą można pracować np. nad opowieściami zawartymi w tekście biblijnym.
Organizacja pracy. Uczestnicy siadają w jednym kręgu. Prowadzący kładzie na środku „słupek” kartek z kluczowymi słowami. Kartki są ułożone słowami do dołu. Muszą leżeć tak, żeby kolejność ich odkrywania była dokładnie taka jak kolejność ich występowania w tekście. Następnie prowadzący stawia przed uczestnikami zadanie, które polega na odtworzeniu opisu wydarzenia. Podkreśla, że chodzi o to, aby na podstawie fragmentów tekstu spróbować jak najwierniej przedstawić to, o czym on mówi. Każdy uczestnik ma po kolei podejść na środek, odkryć kolejną kartkę, przeczytać głośno i utworzyć zdanie z tym słowem lub zwrotem. Zdanie to musi mieć związek z kontekstem odtwarzanego wydarzenia i ze zdaniami utworzonymi wcześniej. Po podaniu tej instrukcji prosi jedną z osób o zapisywanie opowieści tworzonej przez uczestników.
Praca na forum ogólnym. Uczestnicy po kolei podchodzą do kartek, odczytują głośno słowo i na tej bazie tworzą zdanie. Po jego zapisaniu następna osoba tworzy dalszy ciąg opowieści. Zwykle konieczne jest pilnowanie porządku, ponieważ inne osoby „wyrywają się” z podpowiedziami i własnymi propozycjami zadań. Po zakończeniu tego zadania osoba, która zapisywała opowiadanie odczytuje je w całości. Podziękowaniem dla wszystkich są oklaski.
W tym momencie prowadzący powinien przejść do najistotniejszego elementu pracy tą metodą. Jest to odczytanie tekstu biblijnego z zaakcentowaniem słów kluczowych, na bazie których uczestnicy wcześniej stworzyli własną opowieść. Takie zestawienie opowieści uczestników i opowieści biblijnej daje możliwość dokonania porównania, zwrócenia uwagi na to, co w opowieści biblijnej jest najistotniejsze. Poza tym łatwiej jest wyłowić z tekstu szczegóły, na które zwykle nie zwraca się uwagi. Zadaniem katechety jest wykorzystanie tego wszystkiego do realizacji założonego celu zajęć.
Na koniec trzeba podkreślić, że tworzenie własnego opowiadania na podstawie fragmentów biblijnych, swoiste „odejście w bok” nie jest celem samym w sobie. Ma ono sprowokować do myślenia, do zastanowienia się nad tekstem biblijnym. Stanowi tylko narzędzie służące do wprowadzenia w tematykę zajęć. W centrum uwagi jest Biblia.
Wielkość i stopień trudności tekstu biblijnego należy do poziomu grupy.
METODY PROWOKOWANIA TWÓRCZEGO MYŚLENIA
Nie dokończone zdania
Istotnym elementem tej metody jest konieczność zakończenia danego zdania. Zdanie to jest przerwane, nie dokończone. Może być ono zaczerpnięte z Biblii. Zadanie, jakie stoi przed grupą, to właśnie próba zakończenia podanej frazy. Celem nie jest jednak „zgadywanie” tego, co jest w Biblii, ale własny pomysł na brakujące zakończenie, własny wysiłek myślowy i szukanie pomysłów we współpracy w grupie. Metoda wymaga uaktywnienia wyobraźni. Jej finałem jest konfrontacja pomysłów znalezionych przez grupy z tekstem biblijnym, z zakończeniem autora natchnionego.
Elementem, którego brakuje, może być metafora, porównanie. Wtedy grupy poszukują porównania oddającego sens pierwszej części zdania.
Do przeprowadzenia tej metody potrzebne są materiały: tekst pomocniczy zawierający nie dokończone zdania, flamastry, szary papier i klej.
Przykładowo można tę metodę wykorzystać do pracy z tymi zdaniami Księgi Przysłów, które kończą się obrazowym porównaniem. Zdania te umieszczamy na oddzielnej kartce, kopię której otrzymuje każda mała grupa.
Przebieg metody rozkłada się na trzy etapy:
Organizacja pracy. Katecheta dzieli wszystkich uczestników na grupy 3-5 osobowe. Wskazane jest, by grupy siedziały w pewnej odległości od siebie. Stawia przed grupą zadanie dokończenia przysłów znajdujących się na kartce (w zależności od możliwości czasowych może to być jedno lub kilka zakończeń każdego zdania). Podkreśla, że nie chodzi o zgadywanie zakończenia biblijnego, ale znalezienie własnego porównania. Prosi o wsłuchanie się w te zdania pod kątem postawionego zadania i odczytuje je głośno. Następnie określa orientacyjny czas pracy (8 - 10 minut). Na koniec prosi przedstawicieli grup o wzięcie kartek z fragmentami zadań i flamastrów (trzeba je wyłożyć w jakimś centralnym miejscu).
Praca w małych grupach. W tej fazie katecheta obserwuje pracę grup, tempo realizacji zadań, pomaga poszczególnym grupom w trudnościach. W pewnym momencie podejmuje decyzje o zakończeniu pracy, nawet jeśli nie wszystkie grupy wykonały całe zadanie. Wybór tego momentu zależy przede wszystkim od zapowiedzianego wcześniej czasu pracy, ale także musi uwzględnić stopień realizacji zadania przez większość grup.
Praca na forum ogólnym. Katecheta czyta głośno początek zdania z Księgi Przysłów, a przedstawiciele grup przedstawiają po kolei swoje zakończenia tej konkretnej myśli. Na końcu takiej rundy katecheta odczytuje zakończenia biblijne. W ten sposób przedstawia się wszystkie zdania. Następnie przedstawiciele grup przyklejają kartki z dopisanymi zakończeniami na szary papier, który zawiesza się na ścianie. Umożliwia to zainteresowanym osobom powrót do zapisanych zakończeń.
Metoda zdań nie dokończonych może mieć różne modyfikacje. Zostaną one omówione w jednym z kolejnych numerów.
Rebusy
Istotnym elementem tej metody jest wyrażanie pewnych treści w formie zaszyfrowanej: rysunkowo-słownej. Trzeba podkreślić, że katecheta nie „szyfruje” treści, ale sami uczestnicy zajęć. Do przeprowadzenia tej metody potrzebne są materiały: flamastry, kredki, papier. Przebieg metody jest następujący:
Organizacja pracy. Katecheta dzieli wszystkich uczestników na grupy kilkuosobowe. Stawia przed grupą zadanie związane z tematyką katechezy. Następnie określa orientacyjny czas pracy. Prosi przedstawicieli o wzięcie dla grup kartek i flamastrów.
Praca w małych grupach. Uczniowie dyskutują w grupach nad postawionym zadaniem i zapisują wnioski.
Organizacja pracy. Katecheta stawia przed grupami zadanie, aby główny wniosek z dotychczasowej pracy zaszyfrowali w formie rebusu. Określa orientacyjny czas pracy.
Praca w małych grupach. Uczestnicy w grupach szyfrują główny wniosek z dyskusji.
Organizacja pracy. Katecheta prosi o wymianę rebusów między grupami i mówi, że ich zadaniem jest odczytanie zaszyfrowanej informacji.
Praca na forum ogólnym. Grupy kolejno prezentują rebusy i odczytane przez siebie hasło. Podziękowaniem dla autorów i tych którzy odgadywali są oklaski. Zadaniem katechety jest podsumowanie całości pracy.
Zmiana metafory
Istotą tej metody jest znalezienie nowych metafor oddających sens metafor obecnych w Biblii. Metoda ta pozwala na głębsze zrozumienie sensu wybranego tekstu biblijnego. Przy pracy tą metodą potrzebne są następujące materiały: kartki z metaforą biblijną i miejscem na nowe metafory, flamastry, papier szary, klej. Przykładową metaforą biblijną może być porównywanie proroka Izajasza: „Choćby wasze grzechy były jak szkarłat, jak śnieg wybielają”. W metodzie tej są trzy kolejno następujące po sobie zadania.
Organizacja pracy. Katecheta dzieli wszystkich uczestników na grupy 3-5 osobowe. Czyta głośno zdanie zawierające metaforę (porównanie). Stawia przed grupami pierwsze zadanie, które polega na odkryciu sensu tej metafory. Od razu też stawia przed grupami zadanie drugie, którego celem jest znalezienie nowych metafor (porównań) oddających sens metafory pierwotnej. Katecheta podkreśla, że chodzi o to, aby tych metafor było jak najwięcej oraz żeby odnosiły się do różnych dziedzin życia – mechaniki, ekologii, matematyki, sztuki kulinarnej, medycyny, rolnictwa, informatyki, techniki, ekonomii itd. W tej fazie pracy liczy się ilość, a nie jakość, a także są dopuszczalne metafory „z przymrużeniem oka”. Katecheta określa orientacyjny czas pracy nad postawionym zadaniem (8 –10 minut). Prosi też przedstawicieli grup o wzięcie dla grup nadbitek kserograficznych tekstu oraz czystych kartek A-4 do zapisywania tytułów i flamastrów.
Praca w małych grupach. W tej fazie grupy poszukują sensu myśli Izajasza, a następnie nowych metafor. Swoje ustalenia zapisują na przygotowanym formularzu.
Organizacja pracy. Katecheta stawia przed grupami zadanie trzecie, które polega na wyborze metafory, która najlepiej – według grupy – oddaje pierwotną myśl. W tej fazie pracy liczy się jakość, a nie ilość. Tę wybraną metaforę (tylko jedną) trzeba zaznaczyć, np. przez podkreślenie lub obrysowanie.
Praca w małych grupach. Grupy wybierają metaforę. Wymaga to przejrzenia wszystkich propozycji raz jeszcze i dokonania wartościowania i selekcji.
Praca na forum ogólnym. Przedstawiciele czytają odkryty przez grupy sens pierwotnej myśli, następnie prezentują nowe metafory, kończąc wskazaniem najlepszej, wybranej przez grupę. Podziękowaniem dla grupy są oklaski. Po zakończonej prezentacji kartki z metaforami przedstawiciele przyklejają do szarego papieru i zawieszają na ścianie.
Zadaniem katechety jest podsumowanie, uporządkowanie i rozwinięcie istotnych wątków, które pojawiły się podczas pracy. Metodę tę można wykorzystać do różnych metafor obecnych w tekstach biblijnych, np. „jesteście solą ziemi”.
Powiązania
Istotą tej metody jest odnajdywanie powiązań między różnymi tekstami biblijnymi i zaznaczanie tych powiązań w sposób graficzny. Przy pracy tą metodą potrzebne są następujące materiały: różnokolorowe flamastry, kredki świecowe, kartki w formacie A-3 z zestawionymi tekstami biblijnymi np. czytaniami liturgicznymi.
Organizacja pracy. Prowadzący dzieli wszystkich uczestników na grupy 3-4 osobowe. W ramach wprowadzenia rozwija myśli, że „Biblię najlepiej objaśnia sama Biblia”. Stawia przed grupami zadanie, które polega na znalezieniu maksymalnej ilości powiązań, skojarzeń, zależności myślowych pomiędzy tekstami czytań mszalnych. Prowadzący wyjaśnia, że np. w pierwszym czytaniu pewna myśl jest ujęta w kilku słowach, zaś w psalmie jest rozwinięta i uszczegółowiona lub też w czytaniu drugim jest np. wskazanie na przyczyny pewnego zjawiska, zaś we fragmencie ewangelicznym jest mowa o skutkach tego zjawiska. Prosi o wsłuchanie się w teksty pod kątem postawionego zadania i odczytuje je głośno. Potem określa orientacyjny czas pracy nad postawionym zadaniem (15-20 minut). Przedstawiciele grup biorą materiały wyłożone w centralnym miejscu.
Praca w małych grupach. Uczestnicy zaznaczają fragmenty tekstów (podkreślenia, kolorowanie, zakreślanie ramki) i przeciągają pomiędzy nimi linie.
Praca na forum ogólnym. Grupy siadają w jednym kręgu. Na sygnał prowadzącego jednocześnie przekazują swoje arkusze sąsiadom np. z lewej strony. Efekty pracy krążą więc po okręgu w formie „karuzeli”. Po około 1 minucie prowadzący daje do przekazania kolejny arkusz sąsiadom. W ten sposób wszyscy mogą zapoznać się z efektami pracy innych osób. Po okrążeniu arkusze wieszane są na ścianie. Zakończeniem pracy może być zebranie najistotniejszych powiązań i ich omówienie.
Puzzle logiczne
Istotą tej metody jest składanie całości tekstu z kart zawierających poszczególne słowa lub zwroty. Do pracy tą metodą potrzebne są czyste karty, na których można rozpisać wybrany tekst. Wielkość całego tekstu oraz poszczególnych fragmentów, a co się z tym wiąże i ilość kart, powinna być dostosowana do możliwości grupy. Na kartach mogą być pojedyncze słowa, jak również całe zwroty. Poza tym potrzebna jest także kartka zawierająca pełny tekst, jaki grupa ma ułożyć. Metoda zostanie opisana na przykładzie pracy nad tematem: „Przymierze Boga z człowiekiem w Biblii”.
Wprowadzenie. Prowadzący, odwołując się do Biblii, podaje przykłady zawierania przez Boga przymierza z człowiekiem. Jako wiodące stawia pytanie: co jest istotą tego przymierza?
Organizacja pracy. Uczestnicy tworzą grupy 4-5 osobowe. Prowadzący rozdaje każdej grupie karty z rozpisanym, innym tekstem biblijnym, mówiącym o przymierzu (np. Rdz 9, 11-13; Wj 6, 5-6; Wj 19, 4-6; Iż 54, 10; Jr 31, 31-33; Łk 22, 19-20). Kładzie także kartkę z pełnym tekstem – zapisaną stroną do podłogi (blatu ławki). Prowadzący stawia przed uczniami pierwsze zadanie, polegające na złożeniu całości tekstu. Podkreśla, że podstawą budowania całości z fragmentów są powiązania logiczne między słowami i zwrotami. Informuje, że grupa sama decyduje o tym, kiedy sięgnie po kartkę z tekstem – czy po ułożeniu tekstu, żeby sprawdzić swoją pracę, czy też wcześniej. Prosi o rozłożenie kart i przystąpienie do pracy. Po rozłożeniu kart grupa może zobaczyć przed sobą następującą „mieszankę” słów i zwrotów.
Praca w małych grupach. Grupy składają w całość fragmenty tekstu. Sprawdzają swoją propozycję z tekstem biblijnym.
Praca na forum ogólnym. Prowadzący zaprasza grupy do przejścia po sali i przeczytania tekstów ułożonych przez pozostałe grupy.
Organizacja pracy. Po powrocie na miejsca prowadzący stawia przed grupami drugie zadanie: Każe zastanowić się co jest istotą przymierza w świetle złożonego fragmentu biblijnego?
Praca na forum ogólnym. Przedstawiciele grup czytają głośno „swój” fragment biblijny i przedstawiają wnioski, do jakich doszli. Wnioski te warto zapisać na szarym papierze umieszczonym w centrum sali. Podziękowaniem dla grup mogą być oklaski.
Puentą całości jest dokonane przez prowadzącego podsumowanie, uzupełnione krótkim wykładem na temat przymierza w Biblii. Warto też wyakcentować myśl, iż w momencie chrztu każdy z nas wchodzi w osobiste przymierze z Bogiem.
Kart dialogowe „oh”
Karty „OH” to karty edukacyjne zwane inaczej dialogowymi. Zawierają dwie talie: 88 kart z obrazkami przedstawiającymi zwykłe, codzienne sytuacje oraz 88 kart z pojęciami, takimi jak np. „kochać”, „fascynacja”, „gniew”, „fałszywy”.
Niezależnie od tego, czy korzystamy tylko z „kart obrazków”, „kart-pojęć”, czy też z obu rodzajów, uczestnicy ciągną je bez podglądania. Oglądają je dopiero wtedy, gdy przyjdzie ich kolej.
Jeden z wariantów wykorzystania obu talii jest następujący. Gdy położymy „kartę-obrazek” powstaje połączenie przypadkowego pojęcia z przypadkowym obrazkiem. Skojarzenie wyrosłe na tym gruncie może stać się krokiem w odkrywaniu nowych, głębszych znaczeń rzeczywistości. Przykładowo: uczestnik odkrywa kartę z pojęciem „kochać” i wyciąga losowo „kartę-obrazek” przedstawiający jakąś codzienną sytuację. Kładzie ja na „karcie-pojęciu” i opisuje zdaniem, które zaczyna się od słów: „Kochać to znaczy...”
Wykorzystanie jednej talii, w myśl innego wariantu może przebiegać w następujący sposób: prowadzący zajęcia wybiera pojęcie lub formułuje niedokończone zdanie, a uczestnicy – pod wpływem przypadkowo wylosowanej karty – szukają skojarzeń z tym pojęciem lub kończą zdanie. W obydwóch wariantach może powstać wiele powiązań tematycznych, które staną się odskocznią do dalszej rozmowy lub będą stanowić materiał roboczy dla innych form wypowiedzi, jak dramat, plastyka.
W „OH” obowiązują następujące reguły:
1. wypowiedzi gracza powinny być szczere i osobiste
2. po obejrzeniu wyciągniętej karty graczowi wolno spasować i nic nie powiedzieć
3. grającemu nie wolno przerywać
Zadaniem tych kart jest prowokowanie do myślenia. Istotne jest tu zestawienie dwóch elementów: z jednej strony wiedzy na dany temat, dotychczasowego doświadczenia, z drugiej zaś przypadkowego bodźca w postaci np. obrazka. Skojarzenia zrodzone na bazie tej „mieszanki” pozwalają na odkrycie nowych, nieoczekiwanych i zaskakujących aspektów rzeczywistości .nazwa „OH” pochodzi właśnie stąd, że gdy odkryjemy wyciągnięte karty, to naszą pierwszą reakcją jest często zaskoczenie.
Karty „OH” prowokują też do rozmowy. Skojarzenia wywołane treścią kart wspomagają porozumiewanie się z innymi. W trakcie gry rodzą się często rozmowy i dyskusje. Nie szkodzi, gdy uczestnicy zapominają o kartach, gdyż w grze celem jest wzajemne komunikowanie się. Metoda „OH” nie polega wyłącznie na werbalizowaniu czy przedstawianiu własnych skojarzeń, lecz również na słuchaniu innych, bez wtrącania swoich własnych interpretacji. W ten sposób karty te służą współpracy i porozumieniu, a nie współzawodnictwu.
Karty „OH” są pomocą dydaktyczną wykorzystywaną podczas różnorodnych zajęć, także szkolnych. Nie są one stworzone z myślą o katechezie, ale pewne elementy tej gry można zaadoptować do katechezy. Najprostszy wariant polega na tym, że katecheta wykorzystuje do określonego tematu talie kart z obrazkami po to, aby pogłębić rozumienie wybranych pojęć.
Trzeba tu podkreślić, że przed ich zastosowaniem w pracy z grupą, karty należy przejrzeć. Kilka z nich można odrzucić, np. ze względu na drastyczność niektórych obrazków.
Burza pytań
Ta metoda polega na swoistej odmianie „burzy mózgów”. W trakcie pracy grupy poszukują pytań, jakie można postawić wobec wybranego tekstu. Pozwala to rozjaśnić czytaną treść, spojrzeć na nią z różnych perspektyw.
Przy pracy tą metodą potrzebne są następujące materiały: kartki z wybranym tekstem, np. biblijnym (dla każdej grupy), czyste kartki A-4, flamastry, szary papier, klej.
W metodzie tej są dwa kolejno następujące po sobie zadania.
Organizacja pracy. Katecheta dzieli wszystkich uczestników na grupy 3-5 osobowe. Stawia przed grupami pierwsze zadanie, które polega na postawieniu wobec tekstu jak największej ilości pytań. Chodzi o „ostrzelanie” tekstu pytaniami. Pytania mogą dotyczyć całości opisanych wydarzeń lub tylko jakiegoś fragmentu. Katecheta podkreśla, że chodzi o to, aby tych pytań było jak najwięcej (w tej fazie pracy liczy się ilość, a nie jakość) oraz, że dopuszczalne są także pytania „z przymrużeniem oka”. Grupy bez dyskutowania i oceniania mają zapisywać wszystkie pytania, które się pojawią. Następnie prosi o wsłuchanie się w tekst pod kątem postawionego zadania i odczytuje orientacyjny czas pracy nad postawionym zadaniem (8-10 minut).
Prosi też przedstawicieli grup o wzięcie dla grup nadbitek kserograficznych tekstu oraz czystych kartek A-4 do zapisywania tytułów i flamastrów (trzeba je wyłożyć w jakimś centralnym miejscu).
Praca w małych grupach. W tej fazie grupy wyszukuj ą jak najwięcej pytań, jakie się nasuwają w związku z tekstem i zapisują je na kartkach. Po upływie zapowiedzianego czasu prowadzący przerywa prace grup. Nie może to być zbyt szybkie. Trzeba poczekać, aż grupy „wyrzucą” z siebie pierwsze, narzucające się pytania i zaczną szukać dalszych skojarzeń. Najciekawsze pytania mogą przyjść po chwili dłuższego zastanowienia, na koniec poszukiwań.
Organizacja pracy. Katecheta stawia przed grupami zadanie drugie, które polega na wyborze jednego pytania. Może to zrobić w Następującej formie: „Gdybyście mieli możliwość uzyskania odpowiedzi tylko na jedno pytanie, to które byście postawili?” (w tej fazie pracy liczy się jakość, a nie ilość). To wybrane pytanie (tylko jedno) trzeba zaznaczyć, np. przez podkreślenie lub obrysowanie.
Praca w małych grupach. Grupy wybierają pytanie. Wymaga to przejrzenia wszystkich propozycji raz jeszcze i dokonania wartościowania i selekcji. Wybór może być trudny, ponieważ dana grupa może mieć kilka bardzo interesujących pytań.
Praca na forum ogólnym. Przedstawiciele grup czytają postawione pytania, na koniec wymieniając jedno, to wybrane przez grupę. Podziękowaniem dla grupy są oklaski. Po zakończonej prezentacji kartki z pytaniami przedstawiciele grup przyklejają do szarego papieru i zawieszają na ścianie.
Zadaniem katechety jest uporządkowanie zebranego materiału. Może to być np. podanie pytania, jakie on sam stawia wobec danego tekstu. Pytania, które pojawią się jako wytwór pracy grupowej, można uczynić przedmiotem dalszej pracy, np. podjąć je w formie dyskusji.
Metodę tę można wykorzystać do różnych tekstów wziętych z Biblii, z katechizmu czy dzieł świętych. Wielkość tekstu powinna zależeć od poziomu wiekowego grupy.
Połówkowy wiersz
Istotą tej metody jest uzupełnienie tekstu na podstawie jego części. Można by ją inaczej nazwać: „nie rozpoczęte i niedokończone zdania”. Metodę opisuje na przykładzie fragmentu psalmu 40 (w tłumaczeniu R.Brandsaettera). Przy pracy tą metodą potrzebne są następujące materiały: odbite na ksero kartki z tekstem psalmu przecięte na pół, czyste kartki dopasowane przecięciem do kartek z tekstem biblijnym, flamastry, szary papier, klej.
Organizacja pracy. Katecheta dzieli wszystkich uczestników na grupy 3-4 osobowe. Każda grupa otrzymuje „połówkę” tekstu – lewą lub prawą oraz pasującą do niej pustą kartkę. Stawia przed grupami pierwsze zadanie, które polega na dopisaniu drugiej połowy – końcówek wersów lub ich początków na czystych kartkach „przyłożonych” do otrzymanego fragmentu psalmu. Katecheta podkreśla, że tekst tworzy całość i trzeba uwzględnić kontekst wersetów wcześniejszych i kolejnych. Określa orientacyjny czas pracy nad postawionym zadaniem na ok. 5 minut. Prosi też przedstawicielki grup o wzięcie flamastrów (jeśli grupy pracują w ławkach łatwiej jest je rozdać).
Praca w małych grupach. W tej fazie, grupy dopisują na czystych kartkach początki lub końcówki wersetów.
Praca na forum ogólnym. Przedstawiciele grup czytają psalm – w połowie własny w połowie oryginalny. Podziękowaniem dla grup są oklaski. Następnie katecheta czyta pełny fragment psalmu. Może też przygotować planszę z tym tekstem i wywiesić ją w widocznym miejscu. Na koniec prosi przedstawicieli grup o przyklejenie swoich wersji psalmu na szarym papierze i zawieszenie na ścianie.
Dalsza praca nad tym tekstem zależy od zamierzonego celu zajęć. Katecheta może np. zaproponować rozmowę na forum ogólnym, pracę w grupach metodą „alternatywnych tytułów”, może wskazać na szeroki kontekst biblijny tego tekstu lub opowiedzieć, jak te słowa spełniły się w jego życiu. Zakończeniem może być prośba o modlitwę indywidualną w ciszy, z wykorzystaniem słów tego psalmu.
Metodę tę można wykorzystać, m.in. do pracy nad poetyckimi tekstami biblijnymi czy nad poezją religijną. Dobór tekstu powinien zależeć od poziomu grupy.
Możliwe warianty.
1. Po uzgodnieniu tekstów grupa posiadająca oryginalne początki wersetów łączy się z grupą posiadającą oryginalne zakończenia. W ten sposób, jeśli początkowo było sześć grup, powstaną trzy. Najpierw czytane są teksty – w połowie własne, a w połowie oryginalne. Potem składa się całość z oryginalnych części, a na koniec zaś – z dopisanych. Przy takim wariancie może już nie być prezentacji na forum ogólnym. Uczestnicy porównali bowiem swoją pracę z pracą innej grupy oraz tekstem biblijnym.
2. Uczestnicy indywidualnie uzupełniają tekst, a następnie w parach porównują efekty swojej pracy oraz składają teksty – oryginalny i dopisany.
Karty edukacyjne – sigla biblijne
W celu nauczenia i utrwalenia umiejętności odszukiwania tekstu biblijnego oznaczonego siglami oraz w celu zachęcenia do poznawania Pisma św. można wykorzystać
specjalnie przygotowane karty edukacyjne. Karty te przedstawiają różne przedmioty, zwierzęta, rośliny czy zjawiska obecne w tekstach biblijnych. Do rysunków dołączone są sigla odsyłające do zadań Biblii, w których te przedmioty występują. Przykładem może być karta przedstawiająca „pierścień” i zawierająca siglum Łk 15, 22. Do przeprowadzenia zajęć z wykorzystaniem kart potrzebny jest także spis ksiąg biblijnych wraz ze skrótami oraz egzemplarze Pisma św. Możliwe są różne sposoby wykorzystywania kart podczas zajęć.
Oto jedna z propozycji:
Uczestników dzielimy na małe grupy. Jeżeli ćwiczenie prowadzimy po raz pierwszy może być konieczne wytłumaczenie sposobu znajdowania tekstu biblijnego na podstawie skrótu. Każdej grupie rozdajemy Pismo św., spis ksiąg biblijnych i po jednej karcie do odszukania tekstu. Po odnalezieniu i przeczytaniu właściwego cytatu, grupa ma prawo do wzięcia następnej karty i tak aż do wyczerpania.
Można też wprowadzić elementy rywalizacji pomiędzy grupami w postaci konkursu. Możliwe są warianty zajęć, gdzie w zbiorze kart znajdują się karty z przestawionymi numerami rozdziału lub wersetu oraz karty, na których przy rysunku nie ma skrótu biblijnego. Za ustalenie dodatkowych sigli można przyznać kolejne punkty.
Ćwiczenie z kartami pomagającymi w nauce sigli biblijnych wielokrotnie przeprowadzałam w ramach warsztatów metodycznych dla katechetów. Na samym początku, kiedy je proponowałam nie budziło to większego entuzjazmu, wszak katecheci znają zarówno sigle biblijne, jak i układ ksiąg w Piśmie św. Kiedy jednak dochodziło do tego ćwiczenia, atmosfera stawała się coraz gorętsza. Okazało się, że nawet dla dorosłych jest to dobra zabawa. Efektem takich ćwiczeń na warsztatach było z reguły zainteresowanie sposobem stworzenia takich kart i spisywaniu zestawień – przedmiot i skrót biblijny.
Ćwiczenie to przeprowadziłam także wśród moich uczniów, w klasie piątej szkoły podstawowej poświęcając na nie całą jednostkę lekcyjną. Dzieci bardzo chętnie szukały zarówno skrótów ksiąg biblijnych, jak i samych cytatów. Ćwiczenie to – w ramach powtórki – stosowałam jeszcze kilkakrotnie, co zaowocowało umiejętnością sprawnego poszukiwania tekstów biblijnych na podstawie skrótów.
Alternatywne tytuły
Istotą tej metody jest znajdowanie tytułów do wyodrębnionych fragmentów tekstu. Jeśli tym fragmentem jest perykopa biblijna zawierająca tytuł nadany jej przez tłumacza, to wtedy można mówić o szukaniu alternatywnych tytułów.
Przy pracy tą metodą potrzebne są następujące materiały: kartki z wybranym tekstem np.. biblijnym (dla każdej grupy), czyste kartki A-4, flamastry, szary papier, klej. W metodzie tej są dwa kolejno następujące po sobie zadania.
Organizacja pracy. Katecheta dzieli wszystkich uczestników na grupy 3-5 osobowe. Wskazane jest, by grupy siedziały w pewnej odległości od siebie. Stawia przed grupami pierwsze zadanie, które polega na znalezieniu jak największej ilości nowych propozycji tytułu dla wybranego fragmentu. Tytuły mogą dotyczyć całości opisanego wydarzenia lub tylko jakiejś jego części. Katecheta podkreśla, że chodzi o to, aby tych tytułów było jak najwięcej (w fazie pracy liczy się ilość, a nie jakość) oraz, że dopuszczalne są także tytuły „z przymrużeniem oka”, Grupy, bez dyskutowania i oceniania, mają zapisywać wszystkie pomysły, które się pojawią. Można powiedzieć, że chodzi o „burzę mózgów” ukierunkowaną na znajdowanie tytułów dla tekstu. Następnie katecheta prosi o wsłuchanie się w wybrany tekst pod kątem postawionego zadania i odczytuje go głośno. Po odczytaniu określa orientacyjny czas pracy nad postawionym zadaniem (8-10 minut). Prosi też przedstawicieli grup o wzięcie dla grup nadbitek kserograficznych tekstu oraz czystych kartek A-4 do zapisywania tytułów i flamastrów (trzeba je wyłożyć w jakimś centralnym miejscu).
Praca w małych grupach. W tej fazie grupy wyszukują jak najwięcej pomysłów na tytuł i zapisują je na kartkach. W niektórych grupach mogą się pojawić głośniejsze zachowania związane z reagowaniem na zaskakujące tytuły lub takie "„ przymrużeniem oka". Katecheta musi uważnie obserwować, czy nie przeszkadza to innym grupom i w razie potrzeby interweniować. Jeśli zajdzie taka potrzeba, pomaga poszczególnym grupom w trudnościach. Po upływie zapowiedzianego czasu przerywa prace grup. Nie może to nastąpić zbyt szybko. Trzeba poczekać, aż grupy „wyrzucą” z siebie pierwsze, narzucające się pomysły i zaczną szukać dalszych skojarzeń. Najciekawsze pomysły mogą przyjść po chwili dłuższego zastanowienia, na koniec poszukiwań.
Organizacja pracy. Katecheta stawia przed grupami zadanie drugie, które polega na wyborze tytułu, który jej się najbardziej podoba, tytułu, który grupa umieściłaby w swoim wydaniu Biblii (w tej fazie pracy liczy się jakość, a nie ilość). Ten wybrany tytuł (tylko jeden) trzeba zaznaczyć np. przez podkreślenie lub obrysowanie.
Praca w małych grupach. Grupy wybierają tytuł. Wymaga to przejrzenia wszystkich propozycji raz jeszcze i dokonania wartościowania i selekcji. Wybór może być trudny, ponieważ danej grupie może się podobać kilka tytułów.
Praca na forum ogólnym. Przedstawiciele grup czytają swoje propozycje tytułów, na koniec wymieniając ten, który grupa wybrała. Podziękowaniem dla grupy są oklaski. Po zakończonej prezentacji, kartki z proponowanymi tytułami przedstawiciele grup przyklejają do szarego papieru i zawieszają na ścianie.
W trakcie wcześniejszej pracy w grupach mogły się pojawić momenty humoru, ale zakończenie pracy musi być poważne. Zadaniem katechety jest uporządkowanie zebranego materiału. Może to być np. krótkie przedstawienie co dla niego jest najważniejsze w wybranym tekście czy podanie tytułu, jaki sam katecheta by mu nadał. Metodę tę można wykorzystać do różnych tekstów wziętych z Biblii, z katechizmu czy dzieł świętych. Wielkość tekstu powinna zależeć od poziomu wiekowego grupy.
Słowa-klucze
Istotą tej metody jest poszukiwanie słów o kluczowym charakterze dla danego tekstu, pojęć „osiowych”, na których opiera się konstrukcja danego tekstu w metodzie tej są dwa kolejno następujące po sobie zadania. Pierwszym jest znalezienie „słów kluczy”. Zadaniem drugim jest utworzenie z nich schematu ilustrującego konstrukcję tekstu. Przy pracy tą metodą potrzebne są następujące materiały: szary papier, małe kartki, klej, flamastry, kartki z wybranym tekstem, np. biblijnym (dla każdej grupy). Metoda zostanie zaprezentowana na przykładzie pracy nad tekstem „modlitwy arcykapłańskiej” Jezusa przekazanej w 17 rozdz. Ewangelii wg św.Jana.
Organizacja pracy. Prowadzący dzieli wszystkich uczestników na grupy 3-5 osobowe. Stawia przed uczestnikami pierwsze zadanie – jakie są „słowa - klucze” tekstu „modlitwy arcykapłańskiej”? Wyjaśnia, że mogą to być słowa pojawiające się w tekście lub obecne w nim „podskórnie”. Maksymalnie może być ich 6. Następnie prosi o wsłuchanie się w wybrany tekst pod kątem postawionego zadania i odczytuje go głośno. Po jego odczytaniu informuje, że słowa te trzeba zapisać drukowanymi literami na małych kartkach papieru (8cm x 8cm). Określa orientacyjny czas pracy nad postawionym zadaniem (8 – 10 minut). Prosi też przedstawicieli grup o wzięcie dla poszczególnych grup materiałów wyłożonych w centralnym miejscu.
Praca w małych grupach. Dyskusja w grupach zmierza do wyłowienia „słów – kluczy”,. Po ich znalezieniu grupy zapisują je na karteczkach.
Organizacja pracy. Prowadzący stawia przed grupami zadanie drugie – jaka jest konstrukcja tej modlitwy? Jaką figurę można ułożyć ze znalezionych „słów – kluczy”? Grupy mają ułożyć kartki ze „słowami” w postaci schematu odzwierciedlającego konstrukcję tekstu i przykleić je do arkusza szarego papieru. Ułożone schematy mogą mieć postać np. figur geometrycznych. Możliwe jest dorysowanie linii uwypuklających ułożoną figurę.
Praca w małych grupach. Grupy tworzą konstrukcję ze „słów – kluczy”.
Praca na forum ogólnym. Przedstawiciele grup przyklejają arkusze do ściany. Pozostali uczestnicy podchodzą kolejno do stworzonych konstrukcji. Twórcy komentują stworzoną figurę i wyjaśniają dlaczego wybrali takie, a nie kluczowe pojęcia i dlaczego – ich zdaniem – dana figura odzwierciedla zasadę konstrukcyjną tekstu „modlitwy arcykapłańskiej”. Podziękowaniem dla grupy są oklaski. Możliwym zakończeniem jest przeczytanie raz jeszcze tekstu wyjściowego oraz spontaniczna modlitwa inspirowana efektami grupowych poszukiwań.
Synektyka
Istotą synektyki jest wykorzystanie „wycieczki intelektualnej” jako „trampoliny” myślenia w poszukiwaniu rozwiązania wyjściowego problemu. Inaczej mówiąc, chodzi o wykorzystanie myślenia „przez analogię”, „myślenia w bok”. W trakcie rozwiązywania danego problemu, trzeba dokonać „wycieczki intelektualnej” w zupełnie inną dziedzinę rzeczywistości, gdzie można znaleźć problem analogiczny do wyjściowego. Po okresie tego „myślenia w bok” następuje powrót do problemu wyjściowego i dostosowanie na siłę rozwiązań znalezionych podczas „wycieczki intelektualnej”. W metodzie tej jest kilka kolejnych zadań. Potrzebne są następujące materiały: duże arkusze szarego papieru (podzielone na trzy kolumny), flamastry. Przykładowy przebieg metody zostanie omówiony na przykładzie problemu – w jaki sposób osiągnąć zbawienie?
Organizacja pracy. Prowadzący dzieli wszystkich uczestników na kilka małych grup. Stawia przed grupami pierwsze zadania, które polega na wstępnym przedyskutowaniu pytania – w jaki sposób osiągnąć zbawienie? Określa orientacyjny czas pracy na 5 minut.
Praca w małych grupach. Uczestnicy rozmawiają na temat sposobu zbawienia. Na razie nie zapisują swych wniosków.
Organizacja pracy. Prowadzący przerywa dyskusję i proponuje „wycieczkę intelektualną”, „odejście w bok”. Stawia przed uczestnikami zadanie drugie, które polega na dokończeniu zdania „Osiągnięcie zbawienia można porównać do...” Grupy mają znaleźć jak największą ilość analogicznych problemów z różnych dziedzin życia i zapisać je w pierwszej kolumnie arkusza szarego papieru. Orientacyjny czas na to zadanie wynosi 8 minut.
Praca w małych grupach. Uczestnicy na zasadzie burzy mózgów wypisują analogiczne problemy.
Organizacja pracy. Po upływie wyznaczonego czasu, prowadzący prosi o wybranie jednego porównania – problemu analogicznego, który jest dla grupy intuicyjnie adekwatny wobec problemu osiągnięcia, a jednocześnie intrygujący. Wybrane porównanie trzeba zapisać w drugiej kolumnie na górze.
Praca w małych grupach. Uczestnicy w rozmowie wartościują znalezione porównania. Prowadzący musi poczekać, aż wszystkie grupy dokonają wyboru. Niektórym grupom może być potrzebna do tego delikatna mobilizacja. Przykładowo wybraną analogią osiągnięcia zbawienia może być „wejście na szczyt góry”.
Organizacja pracy. Kolejnym zadaniem jest poszukiwanie wszystkiego, co pomaga rozwiązać ten analogiczny problem. Uczestnicy mają na razie zapomnieć o problemie zbawienia i skoncentrować się na czynnościach, przedmiotach i warunkach koniecznych do rozwiązania nowego problemu.
Praca w małych grupach. Uczestnicy zapisują w drugiej kolumnie „w słupku” wszystko, co jest potrzebne np. do tego, aby „wejść na szczyt góry”. Mogą się pojawić takie odpowiedzi, jak: „dobre buty”, „mapa”, „kompas”, „dobra pogoda”, „dużo czasu”, „prowiant”.
Organizacja pracy. Kolejnym zadaniem jest powrót do wyjściowego problemu i dostosowanie „na siłę” rozwiązań z dziedziny wspinaczki górskiej do dziedziny osiągania zbawienia. Dla każdego elementu odpowiedzi na pytanie o sposobie zbawienia – jaki można znaleźć odpowiednik w dziedzinie osiągania zbawienia dla czynności lub przedmiotu wejścia w górę?
Praca w małych grupach. Uczestnicy od każdej odpowiedzi „wspinaczkowej” rysują strzałki na trzecią kolumnę. Na siłę poszukują – co mogą znaczyć dla problemu osiągnięcia zbawienia np. „dobre buty”, „mapa”, „kompas”, „dobra pogoda”, „dużo czasu”? Jest to „przeniesienie” ustaleń z obszaru „wycieczki intelektualnej” na obszar problemu wyjściowego.
Praca na forum ogólnym. Przedstawiciele grup prezentują pary znalezionych analogii. Podziękowaniem dla grupy są oklaski. Po zakończonej prezentacji kartki z proponowanymi tytułami przedstawiciele grup przykleją do szarego papieru i zawieszą na ścianie.
III METODY DYSKUSYJNE
„Słoneczko”
Istotnym elementem tej metody jest zestawie-nie poglądów w formie promieni ułożonych z kartek hasłowo, prezentujących tę samą odpo-wiedź. Metodę można wykorzystać do problemów, na które odpowiedzi można przedstawić w formie hasłowego zestawienia.
Potrzebne materiały to kartki (ok. 8cm x 8cm), flamastry. Liczba uczestników jest dowolna, a czas trwania ok. 10-15 minut.
Przebieg metody jest następujący:
Organizacja pracy: Dzielimy uczestników na grupy 3-osobowe, stawiamy zadanie np. – jakie są najważniejsze cechy Pana Boga?, informujemy, że wynik dyskusji w formie haseł wypisują na małych kartkach, każdej grupie dajemy odpowiednią ilość kartek np. 3 oraz pisaki;
Praca w małych grupach. Uczestnicy dyskutują poszukując odpowiedzi, a wynik dyskusji w formie haseł wypisują na małych kartkach.
Praca na forum ogólnym. Przedstawiciele grup układają na podłodze słoneczko w ten sposób, że kartki z tymi samymi hasłami tworzą promienie. Kolejne osoby albo dokładają kartki do powstałych promieni albo tworzą nowe. Promienie są ułożone wokół okręgu. Po ułożeniu słoneczka zapraszamy uczestników do spaceru i zapoznania się z promieniami. (Wcześniej należy wygospodarować w klasie jakąś wolną przestrzeń, gdzie będzie można rozłożyć „słoneczko”).
Możliwe warianty.
- inna wielkość grup – np. po dwie osoby, lub każdy indywidualnie itp.
- Różna liczba kartek przypadająca na grupę (zależy to od ilości spodziewanych hasłowych odpowiedzi)
- Dyskusja w grupie może być poprzedzona podróżą w wyobraźni np. jeśli pytanie brzmiałoby – jakie są cechy dobrego animatora Ruchu Światło Życie? To można by poprosić uczestników o zamknięcie oczu i „zobaczenie” w wyobraźni własnych animatorów (nie dłużej niż 2-3 minuty)
- Spacer wokół słoneczka może być wykorzystany na dyskusję - grupową lub np. w parach o „zawartości” najdłuższych promyków.
A
A
A a a A
a a a a a A a a a a a
A
A
A
„2 x 4 x 8”
Istotnym elementem tej metody jest tworzenie coraz większych grup w celu znalezienia odpowiedzi na postawiony problem.
Potrzebne materiały to arkusze szarego papieru, farby plakatowe, pisaki, pędzle, taśma klejąca (musi ich być odpowiednia ilość). Najlepiej jeśli liczba uczestników podzielona jest przez 8, a więc 24, 32, 40, a czas trwania ok. 45 minut.
Przebieg metody jest następujący:
Organizacja pracy. Uczestnicy tworzą pary. Osoby mogą dobrać się w pary lub też być podzielone według jakiegoś kryterium (np. podchodzą do siebie osoby, które się nie znały, siedzące naprzeciw). Prowadzący podaje problem dyskusji. (Może to być jeden problem dla wszystkich lub też problem można rozłożyć na kilka pomocniczych i wtedy takim cząstkowym problemem zajmują się 4 pary). Podanie problemu w sytuacji kilku problemów cząstkowych może być tylko do wiadomości grup. Prowadzący podaje czas rozmowy – zwykle powinno to być kilka minut (5 do 10) z zaznaczeniem, że obie osoby powinny wypowiedzieć się na dany temat.
Praca w małych grupach. Pierwszy etap to rozmowa w dwójkach. Drugi etap następuje po 2 – 3 minutach. „Dwójki” łączą się w „czwórki” (należy pilnować, by zespoły się nie pomieszały, prowadzący powinien koordynować łączenie się zespołów) i wymieniają dotychczasowymi wnioskami. Wymiana zdań w czwórce – dwie dwójki przysiadają się do siebie i znów kilka minut rozmawiają, zaczynając od przedstawienia pierwszych skojarzeń, wniosków, jakie nasunęły się w rozmowie w parach. Po kilku minutach następuje trzeci etap dyskusji: czwórki łączą się w „ósemki” i znowu wymieniają poglądy między sobą. W ten sposób przy 40 osobach powstaje pięć grup ośmioosobowych. Zadaniem „ósemki” jest podsumowanie dyskusji. Jej wyniki może grupa przedstawić w postaci wypunktowanych wniosków. Wnioski wypisuje się grubym pisakiem na dużym arkuszu szarego papieru tak, aby można je było swobodnie przeczytać z dużej odległości. Inny sposób przedstawienia wyników dyskusji polega na stworzeniu przez grupy plakatu. W tworzeniu plakatu uczestnicy powinni oprzeć się głównie na informacjach, które padły podczas dyskusji. Grupa poszukuje przemawiających symboli, które ilustrują jej stanowisko. Plakat może być malowany kredkami lub farbami. Potrzebne są arkusze szarego papieru, kredki lub farby, pędzle i kubeczki na wodę. Zasadą jest przydzielenie każdemu pędzla i zapewnienie dostępu do farb. Jeszcze inna możliwość to stworzenie plakatu w formie rebusu.
Organizacja pracy na forum ogólnym. Prowadzący prosi o wywieszenie plakatów, i zaprasza do podejścia do pierwszego plakatu.
Praca w małych grupach. Pierwszy etap to rozmowa w dwójkach. Drugi etap następuje po 2 – 3 minutach. „Dwójki” łączą się w „czwórki” (należy pilnować, by zespoły się nie pomieszały, prowadzący powinien koordynować łączenie się zespołów) i wymieniają dotychczasowymi wnioskami. Wymiana zdań w czwórce – dwie dwójki przysiadają się do siebie i znów kilka minut rozmawiają, zaczynając od przedstawienia pierwszych skojarzeń, wniosków, jakie nasunęły się w rozmowie w parach. Po kilku minutach następuje trzeci etap dyskusji: czwórki łączą się w „ósemki” i znowu wymieniają poglądy między sobą. W ten sposób przy 40 osobach powstaje pięć grup ośmioosobowych. Zadaniem „ósemki” jest podsumowanie dyskusji. Jej wyniki może grupa przedstawić w postaci wypunktowanych wniosków. Wnioski wypisuje się grubym pisakiem na dużym arkuszu szarego papieru tak, aby można je było swobodnie przeczytać z dużej odległości. Inny sposób przedstawienia wyników dyskusji polega na stworzeniu przez grupy plakatu. W tworzeniu plakatu uczestnicy powinni oprzeć się głównie na informacjach, które padły podczas dyskusji. Grupa poszukuje przemawiających symboli, które ilustrują jej stanowisko. Plakat może być malowany kredkami lub farbami. Potrzebne są arkusze szarego papieru, kredki lub farby, pędzle i kubeczki na wodę. Zasadą jest przydzielenie każdemu pędzla i zapewnienia dostępu do farb. Jeszcze inna możliwość t o stworzenie plakatu w formie rebusu.
Organizacja pracy na forum ogólnym. Prowadzący prosi o wywieszenie plakatów, i zaprasza do podejścia do pierwszego plakatu.
Praca na forum ogólnym. Gdy wszystkie plakaty są gotowe, wieszamy je w widocznym miejscu. Podchodząc kolejno do każdego z nich uczestnicy starają się odgadnąć, jakie treści chcieli przekazać autorzy plakatu. Wywieszone plakaty są najpierw interpretowane przez osoby z innych grup, a potem autorzy plakatu mówią o swoich intencjach. Nagradzamy grupę brawami i przechodzimy do następnego plakatu.
Metoda „2 x 4 x 8” jest możliwa do wykorzystania nawet w bardzo dużej grupie, o ile istnieją możliwości swobodnego przemieszczania się w sali, przesuwania stolików, a najlepiej samych krzeseł.
Przykładowym problemem w dyskusji „2 x 4 8” może być- co jest istotą sakramentu pojednania? Przy 40 osobach czterem, kolejnym „dwójkom” podajemy jeden z pięciu warunków dobrej spowiedzi np. żal za grzechy. Warunki można napisać na kartce i w tej formie dać zespołom lub przekazać informację szeptem. Gdy wszyscy znają „swój” warunek, rozpoczyna się dyskusja. Gdy powstaną „ósemki”, ich zadaniem jest stworzenie plakatów na temat „swojego” warunku. W ten sposób powstanie 5 plakatów, które następnie będą interpretowane.
„Puste krzesło”
Istotnym elementem tej metody jest dyskusja przedstawicieli grup reprezentujących różne rozwiązania postawionego problemu – z możliwością włączenia się innych osób dzięki pustemu krzesłu. Metoda wymaga takich tematów, w których istnieje duże prawdopodobieństwo zróżnicowania poglądów wśród członków grupy.
Tematy przykładowe:
Materiały. Kartki z różnymi propozycjami odpowiedzi na problem postawiony w dyskusji (poglądy można powiązać z imionami, co może ułatwić odwoływanie się do określonego poglądu, np. „zgadzam się z Janem, ponieważ...”, najlepiej napisać je dużymi literami tak, aby każdy mógł przeczytać z pewnej odległości), krzesła, kartki A4, flamastry. Liczba jest dowolna, a czas trwania ok. 40 minut.
Przebieg metody jest następujący:
Organizacja pracy. Po postawieniu problemu (można pytanie napisać na kartce i wyłożyć na środku sali) prowadzący proponuje minimum 3 różne odpowiedzi. Są one napisane na kartkach A4. Najpierw je czyta, a potem rozkłada w różnych miejscach sali. Do tego dodaje pustą kartkę dla osób, które mają inne propozycje. Zaprasza uczestników do spaceru i wyboru kartki z wypowiedzią, która jest w największym stopniu zgodna z osobistym poglądem danej osoby. Uczestnicy siadają wokół wybranych kartek i w ten sposób powstaje kilka mniejszych grup. Jeśli grupy są zbyt duże (pow. 10 osób) należy je podzielić na jeszcze mniejsze tak, aby każdy mógł zabrać głos w ciągu 10 minut. Osoby, które wybrały pustą kartkę, muszą sprecyzować swój pogląd.
Praca w małych grupach. W utworzonych grupach uczestnicy zbierają argumenty.
Organizacja pracy na forum ogólnym. Po ok. 10 minutach prowadzący informuje o konieczności wyboru przez grupy swoich przedstawicieli. Przedstawiciele wychodzą z krzesłami na środek, siadają w kręgu, a grupy za nimi. Prowadzący dostawia do kręgu jeszcze jedno „puste krzesło” i informuje, że teraz głos mają tylko osoby w kręgu – przedstawiciele grup oraz osoby które usiądą na pustym krześle. Siedząc na pustym krześle (max.. 2 minuty) można wesprzeć swojego przedstawiciela.
Praca na forum ogólnym. Na początek przedstawiciele grup krótko (2 min.) prezentują istotę swojego poglądu oraz główne argumenty. Następnie rozpoczyna się dyskusja w kręgu. Z grup siedzących z tyłu za swoim przedstawicielem i obserwujących uważnie dyskusję, może jednak w każdej chwili wyjść jedna osoba, usiąść na „pustym krześle” i przedstawić własny pogląd, wesprzeć argumentami reprezentanta grupy lub wskazać na nieścisłości innych dyskutantów. Po zabraniu głosu wraca do grupy – nie wolno jej brać udziału w dyskusji. Może tylko obserwować, jak pod wpływem jej argumentów dyskusja dalej się rozwija. Na „pustym krześle” mogą pojawiać się kolejne osoby, a rolą prowadzącego jest pilnowanie., by mogły one zabrać głos oraz aby poszczególni dyskutanci mieli możliwość przedstawiania kolejnych argumentów.
Dyskusja kończy się w określonym czasie, chociaż temat nie będzie wyczerpany. Gdy poglądy grup są już jasno zarysowane i przedstawione zostały wszystkie argumenty grup, prowadzący przerywa dyskusję. Daje przedstawicielom możliwość „ostatniego słowa” . Następnie pyta, czy osoby siedzące wokół zmieniły zdanie- jeśli tak, mogą się wraz z krzesłem przesiąść do innej grupy. Na koniec prowadzący może podsumować przebieg dyskusji i wyrazić własny pogląd.
IV METODY DRAMOWE
Podróż w wyobraźni
Istotą tej metody jest skupienie wyobraźni na tematach proponowanych przez prowadzącego. Prowadzący sugeruje uczestnikom kolejność przechodzenia „w wyobraźni” do kolejnych „obrazów”. Inaczej mówiąc, chodzi o snucie wyobrażeń pod kierunkiem. „Zobaczenie” w wyobraźni pewnych rzeczywistości pozwala na ich swoiste „unaocznienie”, „dotknięcie”. Nie jest to tylko abstrakcyjne myślenie na pewien temat, ale odwołanie się do doświadczeń, skojarzeń uczestników zajęć. Z pewnymi zastrzeżeniami metodę tę można zaliczyć do metod dramowych. Uczestnik wyobraża sobie, bowiem określoną sytuację – jego wyobraźnia staje się swoistą sceną. Podczas „podróży” może w tle brzmieć delikatna muzyka i wtedy konieczny jest sprzęt do odtworzenia nagrania. Przebieg pracy tą metodą jest następujący:
Organizacja pracy. Prowadzący prosi o zajęcie miejsc siedzących i przyjęcie wygodnej pozycji oraz o zamknięcie oczu. Zaczyna snuć narrację dotyczącą zaproponowanego tematu. Po skończonej narracji prosi o powolne, w indywidualnym tempie, powrócenie do dalszej pracy w małych grupach lub na forum ogólnym.
Podczas stosowania tej metody uczestnicy zwykle mocno przeżywają uczucia, tak jak gdyby przywoływane sytuacje stawały przed uczestnikami naprawdę. Zwłaszcza, jeśli są to skojarzenia z ważnymi sprawami. Fakt ten może być niezmiernie pomocny przy pracy nad wyobrażeniami budzącymi uczucia pozytywne. Może to jednak być niebezpieczne – jeśli prowadzący ukierunkuje uczestników na wyobrażenia budzące w nich negatywne uczucia, np. lęk.
Wyobraźnia jest wielką siłą i dlatego jest ważne, aby wykorzystać ją do dobrych celów. Przykłady takiego wykorzystania wyobraźni można znaleźć w Ćwiczeniach duchowych św. Ignacego Loyoli. Zalecał on wyobrażanie sobie scen ewangelicznych, ze szczegółami miejsca, czasu, okoliczności, zachowań uczestników – i nasycanie tymi wyobrażeniami swojej pamięci.
Artykuł prasowy
Istotą tej metody jest przedstawienie wydarzeń opisanych w tekście np. biblijnym w konwencji artykułu prasowego. Przy pracy tą metodą potrzebne są następujące materiały: powielone pierwsze strony gazet z pustymi polami do zapełnienia, flamastry, szary papier, klej. Metoda zostanie omówiona na przykładzie pracy nad tekstem mówiącym o działalności Jana Chrzciciela (Mt 3, 1-12)
Organizacja pracy. Prowadzący dzieli wszystkich uczestników na grupy 5-6–osobowe. Najpierw czyta tekst biblijny, a następnie stawia przed uczestnikami zadanie – gdyby wtedy istniała prasa codzienna, to, jakie artykuły na temat Jana Chrzciciela i jego orędzia mogłyby się ukazać na pierwszych stronach gazet? Prosi przedstawicieli o wzięcie pomocy dla grup i określa czas pracy na 10 minut.
Praca w małych grupach. Uczestnicy wchodzą w role dziennikarzy i piszą artykuły w pustym polu powielonych pierwszych